Newark, 1880’ler
Kız çocuklarının dikiş dikmek dışında bir hünerinin beklenmediği günler. İşte o dünyaya, dokuz kardeşin en büyüğü olarak doğdu Lillian Moller. Ona biçilen rol belliydi: “İyi bir eş, iyi bir anne.” Ama o daha küçücükken bile hayatın başka yönlerine bakıyordu kapı aralıklarından sızan ışığa, görünmeyen ihtimallere…
(Kaynak: Smithsonian Magazine, Purdue Archives)
“Kadınlar mühendis olmaz.”
Bu cümleyi tekrar tekrar duymasına rağmen UC Berkeley’de yüksek lisans yaptı, hem endüstriyel psikoloji hem mühendislik alanında doktoraya uzanan bir eğitim aldı. Üstelik Berkeley’de mezuniyet konuşması yapan ilk kadın olarak tarihe geçti. (Kaynak: UC Berkeley Oral History Center)
Birlikte Atılan İlk Büyük Adım
1904’te Frank Gilbreth ile evlendi. Frank’in diplomaları yoktu ama parlak bir zekaya sahipti. Ve daha önemlisi, Lillian’a hep eşiti gözüyle baktı. İkili bugün hala endüstri mühendisliğinin temelleri arasında yer alan “zaman ve hareket” analizine yöneldiler. Her bir iş akışını kamera kaydına alıp işin 17 temel hareketine ayırdılar: therblig adını verdiler.
(Kaynak: ASME – American Society of Mechanical Engineers)
Ama kalbi işe katan Lillian’dı.
“İnsan nerede?
Yaptığı iş onu nasıl hissettiriyor?”
(Kaynak: Gilbreth’in notlarından)
O sadece hız ve verim istemiyordu; acı azalmalı, insan yükselmeliydi.
En Zor Denklem
Çift, verimlilik konusundaki ünlerini büyütürken evleri de büyüyordu: tam 12 çocuk! Kendi düzenleri, kendi deney alanları…
Ta ki 1924’te Frank ani bir kalp krizi sonrası onu yalnız bırakana kadar. Lillian 46 yaşında on bir çocuğu ile baş başa kaldı. Ve şirketler, onu yalnızca “kadın” olduğu için dışladı.
(Kaynak: The New York Times – 1972 Obituary)
Ama Lillian yılmadı. Fabrikaların kapıları yüzüne kapansa da, toplumun kadınlardan beklediği yere yöneldi: eve.
Ve orada büyük bir problem gördü.
Mutfak Savaşları
Lillian, çalışanların mutfakta nasıl eğildiğini, uzandığını, taşıdığını gözlemledi. Saatlerce kayda aldı. Sonuç ortadaydı: Mutfaklar iş için değil, alışkanlıklar için tasarlanmıştı.
Bunun üzerine; bugün hala dünya standartlarında yer bulan L şeklinde mutfak düzenini tasarladı. Tezgâh yüksekliklerini ergonomiye göre yeniden belirledi. Ocak ve mikserlerde güvenlik iyileştirmeleri tasarladı. Buzdolabı kapağı raflarını icat etti. Ayak pedallı çöp kutusunu geliştirdi.
(Kaynaklar: National Women’s History Museum, ASME Archives, The Kitchen Practical – 1929 Sunumu)
1929’da tanıttığı “The Kitchen Practical”, modern mutfak tarihinin kırılma noktasıydı. Ve 57 yaşında Purdue Üniversitesi’nin ilk kadın mühendislik profesörü olarak kürsüye çıktı; MIT’de dersler verdi. (Kaynak: Purdue University Engineering History)
Gilbreth’e göre: Mühendisliğin amacı insanın acısını azaltmaktı; artırmak değil.
Yazının hazırlanmasında katkılarından dolayı Doktor Hayriye Aslı Saran’a sonsuz teşekkürler.
