Tarih bazen yüksek sesle anlatılır. Büyük olaylar, belirgin tarihler, güçlü sloganlar. Ama bazen de tarihin en dönüştürücü anları, sessiz bir itirazla başlar. Bir otobüs koltuğunda oturmaya devam eden bir kadınla. Gecenin karanlığında bir grup insanı özgürlüğe doğru yönlendiren bir rehberle. Ya da eşitsizliğin yalnızca tek bir biçimde yaşanmadığını söyleyen bir düşünceyle.
8 Mart Dünya Kadınlar Günü de böyle bir tarihin parçasıdır. Sanayi çağının sert çalışma koşullarına, düşük ücretlere ve siyasal haklardan dışlanmaya karşı örgütlenen işçi kadınların talepleriyle şekillenen bugün, zaman içinde yalnızca bir anma günü olmaktan çıktı. Bir hafıza alanına dönüştü. Emeğin, direnişin ve eşitlik talebinin farklı coğrafyalarda aldığı biçimleri hatırlatan bir kolektif durak hâline geldi.
Siyahi Tarih Ayı
Ancak bu hafızanın da sınırları vardır. Çoğu zaman kadın mücadelesinin anlatısı, bize kültürel ya da coğrafi olarak daha yakın gelen örnekler etrafında şekillenir. Bu durum, bazı hikayelerin daha görünür olmasına, bazılarının ise arka planda kalmasına neden olur. Oysa eşitlik mücadelesi, yalnızca tek bir deneyimin hikayesi değildir. Aksine, farklı baskı biçimlerinin kesiştiği yerlerde şekillenen çok katmanlı bir tarihsel süreçtir.
Geçtiğimiz ay dünyanın birçok yerinde anılan Siyahi Tarih Ayı, tam da bu nedenle önemlidir. İlk olarak Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaya çıkan bu anma ayı, Afrika kökenli insanların tarih boyunca verdikleri mücadeleyi, kültürel katkılarını ve toplumsal dönüşümlere yaptıkları etkileri görünür kılmayı amaçlar. Bu tarih, yalnızca ırkçılığa karşı verilen bir direnişin hikayesi değildir; aynı zamanda emek, özgürlük ve insanlık onuru için yürütülen uzun bir mücadelenin parçasıdır.
Siyahi kadınların deneyimi ise bu hikayenin en güçlü, ama çoğu zaman en az anlatılan bölümlerinden biridir.
Eşitsizliğin Kesiştiği Noktalar
Kadın mücadelesinin farklı boyutlarını birlikte düşünmemizi sağlayan önemli isimlerden biri Angela Davis’tir. Davis, kadınların yaşadığı eşitsizlikleri yalnızca cinsiyet temelinde ele almanın yetersiz olduğunu savunur. Ona göre kadınların deneyimleri; ırk, sınıf ve ekonomik sömürü gibi farklı güç ilişkileriyle iç içe geçmiştir.
Bu bakış açısı bugün “kesişimsellik” olarak adlandırılan yaklaşımın düşünsel temelini oluşturur. Çünkü bir beyaz ve orta sınıf kadının deneyimi ile siyahi, göçmen ya da yoksul bir kadının deneyimi aynı değildir. Bazı kadınlar için mücadele, tek bir eşitsizlik biçimiyle sınırlı kalmaz. Aynı anda birden fazla yapısal engelle yüzleşmek anlamına gelir.
Kadın emeğini konuşurken de benzer bir durum ortaya çıkar. Hangi kadınların hangi sektörlerde çalıştığı, hangi işlerin görünür kabul edildiği ve hangi emeğin değersizleştirildiği soruları, eşitsizliğin nasıl üretildiğini anlamak açısından belirleyicidir. Yada görev aldığı alan ve işlerin katagorisinin “kadına uygunluğu” tartışmalıdır.
Üçlü Baskı: Irk, Sınıf ve Cinsiyet
Bu noktada Claudia Jones’un katkıları önemlidir. Jones, siyahi kadınların hem ırk, hem sınıf hem de cinsiyet temelinde üçlü bir baskı altında yaşadığını vurgulayan ilk düşünürlerden biridir.
Onun analizine göre emek meselesi, kadın özgürleşmesinin merkezinde yer alır. Siyahi kadınlar tarihsel olarak ev içi hizmetlerde, tekstil sektöründe ve düşük ücretli sanayi işlerinde yoğunlaşmışlardır. Bu emek çoğu zaman görünmez kılınmış, ekonomik değeri küçümsenmiş ve politik olarak yeterince tanınmamıştır.
Jones’a göre bu durum yalnızca bir ekonomik eşitsizlik değil, aynı zamanda politik bir sorundur. Kadınların üretimdeki rolü görünmezleştirildiğinde, eşitsizlik yalnızca sürmekle kalmaz, kurumsallaşır.
Bir Koltukta Başlayan İtiraz
Amerikan siyahi tarihinin en çok hatırlanan anlarından biri 1955 yılında Alabama’da yaşandı. Bir otobüste, Rosa Parks isimli bir kadın, beyaz bir yolcuya yer vermeyi reddetti.
Bu basit görünen eylem, kısa süre içinde Amerika Birleşik Devletleri’nde sivil haklar hareketinin en önemli dönüm noktalarından birine dönüştü. Rosa Parks’ın itirazı yalnızca bir otobüs koltuğu meselesi değildi. O an, toplumsal hiyerarşiye karşı verilen daha geniş bir mücadelenin sembolüne dönüştü.
Bazen tarih, tam da böyle anlarda yön değiştirir.
Özgürlüğün Kolektif Yolu: Harriet Tubman
Ancak siyahi kadınların direniş tarihi, Rosa Parks’tan çok daha önceye uzanır.
1822 yılında köle olarak dünyaya gelen Harriet Tubman, yaşamının ilk yıllarını insanın kendi hayatı üzerinde söz hakkına sahip olmadığı bir sistem içinde geçirdi. Kölelik yalnızca bir çalışma biçimi değil; insanın bedeninin, emeğinin ve hareket özgürlüğünün tamamen kontrol altına alındığı bir düzendi. Tubman bu düzeni kabul etmedi.
Özgürlüğünü kazanmak için kaçtı. Ama özgür olduktan sonra arkasını dönüp gitmedi. “Underground Railroad” olarak bilinen gizli ağın bir parçası olarak tekrar tekrar güney eyaletlerine döndü. Geceleri yürüdü, gizli rotalar oluşturdu, insanları sakladı, yönlendirdi ve onlarca insanın kölelikten kurtulmasına yardımcı oldu.
Onun hikayesi yalnızca bireysel cesaretin değil, kolektif özgürlük fikrinin de hikâyesidir. Çünkü Tubman için özgürlük, tek başına kazanıldığında tamamlanmış sayılmazdı.
Eşit Olmayan Eşitlik
Bugün dünya genelinde kadınların iş gücüne katılım oranı geçmişe göre artmış olabilir. Ancak eşitsizlik ortadan kalkmış değildir. Ücret farkları, karar alma mekanizmalarındaki temsil eksikliği, bakım emeğinin adaletsiz paylaşımı ve güvencesiz çalışma koşulları hâlâ kadınların hayatını şekillendirmeye devam ediyor.
Üstelik bu eşitsizlikler herkes için aynı şekilde yaşanmıyor. Göçmen kadınlar, etnik azınlıklara mensup kadınlar ve düşük gelirli gruplar çoğu zaman çok katmanlı bir eşitsizlikle karşı karşıya kalıyor.
Bu nedenle Angela Davis, Claudia Jones, Rosa Parks ve Harriet Tubman’ın hikâyeleri yalnızca siyahi kadınların tarihine ait değildir. Onlar aynı zamanda eşitlik mücadelesinin evrensel hafızasının bir parçasıdır.
Bu hikayeler bize şunu hatırlatır: Kadınların özgürlük mücadelesi hiçbir zaman tek bir cephede verilmedi. Ve belki de en dönüştürücü değişimler, farklı mücadelelerin birbirine değdiği o kesişim noktalarında ortaya çıktı.
